W jednym z postępowań o udzielenie zamówienia publicznego finansowanego ze środków KPO Zamawiający odrzucił Wykonawcę, który złożył najkorzystniejszej ofertę. Wykonawca złożył odwołanie, a następnie je cofnął po tym jak Krajowa Izba Odwoławcza uchyliła zakaz zawarcia umowy. Zamawiający zawarł umowę mają na uwadze termin zakończenia umowy, celem rozliczenia środków z KPO. Jednakże, czy Zamawiający będzie musiał otrzymane środki zwrócić, w przypadku uznania naruszenia procedur prawa zamówień publicznych?

1. Reżim prawny KPO – brak stosowania art. 207 u.f.p. i ustawy wdrożeniowej 2021–2027
   Środki KPO są wdrażane na podstawie ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (dalej: „u.z.p.r.”), w ramach konstrukcji „planu rozwojowego”, a nie w oparciu o ustawę z dnia 28 kwietnia 2022 r. o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021–2027 (dalej: „ustawa wdrożeniowa 2021–2027”). [1]
   W komentarzu do ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (dalej: „u.f.p.”) podkreślono, że dla środków KPO wyłączono stosowanie art. 207 u.f.p. dotyczącego postępowania w razie nieprawidłowego wykorzystania środków europejskich, a w zakresie zwrotu środków KPO odpowiednio stosuje się art. 169 u.f.p. (zwrot dotacji) – z odesłaniem w art. 209a u.f.p.. [1][2]
2. Mechanizm zwrotu środków KPO – art. 14ls u.z.p.r.
   Szczególny mechanizm dla środków KPO przewiduje art. 14ls u.z.p.r., który dotyczy zwrotu środków przeznaczonych na realizację planu rozwojowego (w którym mieszczą się inwestycje finansowane z KPO).
   Zgodnie z art. 14ls ust. 1 u.z.p.r. środki przeznaczone na realizację planu rozwojowego podlegają zwrotowi wraz z odsetkami jak dla zaległości podatkowych, jeżeli:
   • zostały wykorzystane niezgodnie z przeznaczeniem,
   • zostały wykorzystane z naruszeniem procedur obowiązujących przy ich wykorzystaniu, w tym postanowień umowy, o której mowa w art. 14lzh u.z.p.r.,
   • zostały pobrane nienależnie lub w nadmiernej wysokości. [3][4]
     Adresatem tego obowiązku może być w szczególności ostateczny odbiorca wsparcia (beneficjent), a także jednostka wspierająca plan rozwojowy, Bank Gospodarstwa Krajowego lub Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, w zależności od tego, na którym poziomie stwierdzono nieprawidłowość. [3][4]
3. Procedura wobec beneficjenta (ostatecznego odbiorcy wsparcia)
   Jeżeli do zwrotu środków jest zobowiązany ostateczny odbiorca wsparcia, instytucja odpowiedzialna za realizację inwestycji lub jednostka wspierająca plan rozwojowy wzywa go do zwrotu środków w terminie 14 dni. [3][4]
   Po bezskutecznym upływie tego terminu organ pełniący funkcję instytucji odpowiedzialnej za realizację inwestycji wydaje decyzję administracyjną, w której określa kwotę przypadającą do zwrotu oraz termin, od którego nalicza się odsetki. [3][4]
   Decyzja ta ma charakter deklaratoryjny – podobnie jak decyzja wydawana na podstawie art. 207 u.f.p. w klasycznych programach operacyjnych – ponieważ obowiązek zwrotu wynika z samego zaistnienia przesłanek określonych w ustawie. [5]
4. „Korekta finansowa” – pojęcie z ustawy wdrożeniowej 2021–2027, nie wprost z reżimu KPO
   Pojęcie „korekty finansowej” jest zdefiniowane i rozwinięte na gruncie ustawy wdrożeniowej 2021–2027.
   Komentarz do art. 26 ustawy wdrożeniowej 2021–2027 wskazuje, że korekta finansowa to kwota, o którą pomniejsza się finansowanie projektu lub programu w związku z nieprawidłowością indywidualną lub systemową; jest to jednostronna czynność właściwej instytucji, niemająca postaci decyzji administracyjnej, polegająca na definitywnym wycofaniu całości lub części dofinansowania. [6][5]
   Na poziomie funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności korekta finansowa jest więc narzędziem między instytucją a beneficjentem i zwykle poprzedza uruchomienie mechanizmu z art. 207 u.f.p. w celu odzyskania środków. [5][2]
   Ten model nie jest jednak wprost stosowany do KPO, ponieważ dla KPO nie stosuje się ustawy wdrożeniowej 2021–2027 ani art. 207 u.f.p., lecz dedykowane przepisy u.z.p.r. i odesłanie do art. 169 u.f.p. [1][2]
5. Czy beneficjent KPO „otrzymuje korektę finansową”?
   Na gruncie obowiązujących regulacji:
   • brak jest podstawy normatywnej, aby do inwestycji KPO stosować wprost konstrukcję „korekty finansowej” z art. 26 ustawy wdrożeniowej 2021–2027, ponieważ KPO funkcjonuje w odrębnym reżimie. [1]
   • W przypadku nieprawidłowego wydatkowania środków KPO beneficjent – jako ostateczny odbiorca wsparcia – nie otrzymuje formalnej „korekty finansowej” w rozumieniu ustawy wdrożeniowej, lecz może zostać zobowiązany do zwrotu środków wraz z odsetkami na podstawie art. 14ls u.z.p.r. oraz umowy o objęcie przedsięwzięcia wsparciem (art. 14lzh u.z.p.r.), która musi określać m.in. warunki i terminy zwrotu środków, w tym środków nieprawidłowo wykorzystanych lub pobranych w nadmiernej wysokości lub w sposób nienależny. [3][4][7]
     Można więc mówić o ekonomicznie zbliżonym skutku (zmniejszenie / wycofanie finansowania, obowiązek zwrotu), ale nie o „korekcie finansowej” sensu stricto w rozumieniu przepisów wdrożeniowych.
6. Relacja do konstrukcji korekty finansowej w programach operacyjnych – analogia, ale nie tożsamość
   W komentarzu do ustawy wdrożeniowej 2021–2027 wskazuje się, że korekta finansowa jest mechanizmem ochrony budżetu UE i wyrazem zasady, że dofinansowanie przysługuje wyłącznie operacjom realizowanym w pełnej zgodności z prawem. [5]
   W przypadku KPO tę samą funkcję pełnią:
   • obowiązek zwrotu środków na podstawie art. 14ls u.z.p.r.,
   • odpowiednie stosowanie art. 169 u.f.p. (zwrot dotacji) na mocy art. 209a u.f.p.,
   • postanowienia umowy o objęcie przedsięwzięcia wsparciem (art. 14lzh u.z.p.r.), w której obligatoryjnie określa się warunki i terminy zwrotu środków nieprawidłowo wykorzystanych. [3][4][7][1]
     W praktyce oznacza to, że skutek dla beneficjenta KPO jest równoważny skutkom korekty finansowej (utrata części lub całości dofinansowania, obowiązek zwrotu z odsetkami), ale następuje w ramach innej konstrukcji prawnej (zwrot środków na podstawie u.z.p.r. + u.f.p.), a nie poprzez „korektę finansową” w sensie ustawy wdrożeniowej.

Podsumowanie

• W przypadku nieprawidłowego wydatkowania środków z KPO beneficjent (ostateczny odbiorca wsparcia) może zostać obciążony obowiązkiem zwrotu środków wraz z odsetkami na podstawie art. 14ls u.z.p.r.; obowiązek ten jest konkretyzowany w drodze decyzji administracyjnej po uprzednim wezwaniu do zwrotu. [3][4]
• Nie stosuje się wobec KPO mechanizmu „korekty finansowej” z art. 26 ustawy wdrożeniowej 2021–2027 ani art. 207 u.f.p.; zamiast tego stosuje się dedykowane przepisy dotyczące planu rozwojowego oraz odpowiednio art. 169 u.f.p. [1][2]
• Z perspektywy ekonomicznej efekt dla beneficjenta KPO (utrata dofinansowania, zwrot z odsetkami) jest zbliżony do skutku korekty finansowej, lecz wynika z odrębnego reżimu prawnego i nie powinien być utożsamiany z „korektą finansową” sensu stricto.

Źródła

1. Salachna Joanna M., Tyniewicki Marcin, [w:] Finanse publiczne. Komentarz, red. Salachna Joanna M., Tyniewicki Marcin, WKP 2024, Art. 209(a)
2. Salachna Joanna M., Tyniewicki Marcin, [w:] Finanse publiczne. Komentarz, red. Salachna Joanna M., Tyniewicki Marcin, WKP 2024, Art. 207
3. Art. 14(ls), Zasady prowadzenia polityki rozwoju.
4. Art. 108, Zasady realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027.
5. Łoza Kamil, [w:] Ustawa o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027. Komentarz, red. Perkowski Maciej, Poździk Rafał, WKP 2023, Art. 26
6. Art. 26, Zasady realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027.
7. Art. 14(lzh), Zasady prowadzenia polityki rozwoju.