Wykonanie umowy o zamówienie publiczne po terminie umownym skutkuje naliczeniem kary umownej. Z reguły są one potrącane z bieżących faktur. W przypadku, braku takiej możliwości Zamawiający wzywa Wykonawcę do zapłaty kary umownej w wyznaczonym terminie. Niektóre firmy mają swoją politykę, co do unikania zapłaty kar umownych w formie pieniężnej stąd zrodziło się pytanie: czy zobowiązanie wygaśnie, gdy Wykonawca wykona na rzecz Zamawiającego inne świadczenie niepieniężne w miejsce zapłaty kary umownej.

Zgodnie z art.453 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, jeżeli dłużnik w celu zwolnienia się z zobowiązania spełnia za zgodą wierzyciela inne świadczenie, zobowiązanie wygasa.

Oznacza to, że dłużnik może spełnić świadczenie pieniężne w innej formie (np. rzeczowej, usługowej), ale tylko wtedy, gdy wierzyciel wyrazi na to zgodę. Instytucja ta określana jest jako świadczenie w miejsce wykonania (datio in solutum)

W praktyce oznacza to, że:

• Dłużnik i wierzyciel muszą zawrzeć porozumienie (umowę), w której wierzyciel wyraża zgodę na przyjęcie innego świadczenia zamiast pierwotnie należnego świadczenia pieniężnego.
• Umowa ta może być zawarta w dowolnej formie, chyba że szczególny przepis wymaga formy szczególnej ze względu na przedmiot świadczenia zamiennego (np. przeniesienie własności nieruchomości) 
• Skutkiem spełnienia świadczenia zamiennego jest wygaśnięcie zobowiązania pierwotnego, niezależnie od tego, czy wartość świadczenia zamiennego jest równa, wyższa czy niższa od świadczenia pieniężnego. Strony mogą jednak zastrzec zwrot nadwyżki lub ograniczyć skutek do częściowego wygaśnięcia zobowiązania 

W orzecznictwie podkreśla się, że datio in solutum może być stosowane do wszelkiego rodzaju zobowiązań cywilnoprawnych, w tym także do zobowiązań pieniężnych. Warunkiem jest rzeczywiste spełnienie świadczenia zamiennego oraz zgoda wierzyciela

Nie jest natomiast dopuszczalne jednostronne spełnienie przez dłużnika świadczenia niepieniężnego zamiast pieniężnego bez zgody wierzyciela – w takim przypadku zobowiązanie nie wygasa, a dłużnik pozostaje nadal zobowiązany do spełnienia świadczenia pieniężnego.

Podsumowanie

Dłużnik może spełnić świadczenie pieniężne w innej formie niż pieniężna wyłącznie za zgodą wierzyciela (datio in solutum). Bez takiej zgody zobowiązanie nie wygasa.

Źródła

1. Art. 453, Kodeks cywilny.
2. Tanajewska Renata, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. Nazaruk Piotr, LEX/el. 2024, Art. 453
3. Lutkiewicz-Rucińska Anita, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, LEX/el. 2025, Art. 453
4. Lutkiewicz-Rucińska Anita, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. II, red. Balwicka-Szczyrba Małgorzata, Sylwestrzak Anna, WKP 2024, Art. 453
5. Wyrok NSA z 15.07.2025 r., II FSK 1374/22, LEX nr 3930191